Zoeken in archieven

Terwijl in het westen van de Nederlanden de handel opbloeit en de Gouden Eeuw langzamerhand gestalte krijgt, woedt in de Achterhoek begin zeventiende eeuw nog altijd de Tachtigjarige Oorlog. Het laatste Spaanse bolwerk in de Achterhoek is het stadje Groenlo (Grolle). De Spaanse troepen gebruiken de stad als uitvalsbasis voor veldtochten in de regio en heffen van hieruit oorlogscontributies tot op de Veluwe en in Overijssel. Daar komt pas een einde aan wanneer stadhouder Frederik Henrik van Oranje er in 1627 in slaagt Groenlo te heroveren. Dit artikel gaat in op hoe dit verhaal verschilt van de nationale beeldvorming van de Tachtigjarige oorlog.

Gelderland is de provincie die de meeste fysieke grenzen heeft: met zes andere Nederlandse provincies en met Duitsland. Die grenzen lijken op het eerste gezicht heel vanzelfsprekend. Soms volgen ze oude geografische lijnen, zoals rivieren of moeraszones, elders worden ze gemarkeerd door slagbomen, hekken of borden. Maar wie goed kijkt, ziet dat grenzen altijd (ook) sociale constructies zijn: door mensen ingesteld, veranderlijk en betwistbaar. In de loop van de geschiedenis zijn ze talrijke malen van plek en van functie veranderd.

Ook de grens van Gelderland is eeuwenlang betwist en verlegd. Het grondgebied van Gelderland was ooit veel groter: in de middeleeuwen behoorden noord- en midden-Limburg en gedeelte van Noordrijn-Westfalen als ‘Overkwartier’ bij het Gelderse hertogdom. De huidige provinciegrens tussen Brabant en Gelderland ontstond pas na de Franse tijd in 1815. Toen werd de Maas officieel aangewezen als scheidslijn. In het noordwesten grensde Gelderland eeuwenlang aan de Zuiderzee; tot in 1932 de Afsluitdijk werd gesloten en de Zuiderzee veranderde in het IJsselmeer. Vervolgens kreeg Gelderland er met de provincie Flevoland in 1986 een nieuwe buur bij.

De grenzen van Gelre is de reisgids van de fietsroute die bij het Erfgoedfestival Over Grenzen van Gelre is ontwikkeld. Deze 900 kilometer lange fietsroute volgt de historische grenzen van Gelderland en de contouren van het vroegere Overkwartier. De route is opgedeeld in 42 afzonderlijk te fietsen trajecten. Elk traject is voorzien van toegankelijke verhalen en verrassende bezienswaardigheden. Volg de lands- en provinciegrenzen en beleef het veelzijdige grenslandschap van de Achterhoek, de Veluwe, het Rivierengebied en het Overkwartier.

Dit boek verhaalt over hoe grenzen een rol hebben gespeeld in Gelderland of in zoals het vroeger heette Gelre. Wat betekenden grenzen voor de inwoner van het gebied? In welke mate werd hun identiteit erdoor gevormd? Hoe gingen zij met grenzen om? Door de blik te richten op verschillende tijden en verschillende soorten grenzen toont Gelderland grensland niet alleen verrassende inzichten in de Gelderse geschiedenis, maar ook in het fenomeen 'grenzen' in het algemeen.