De Tolweg Nunspeet-Elspeet

Bij tolwegen denk je tegenwoordig misschien eerder aan het buitenland dan aan Nederland. Tijdens een autovakantie door Frankrijk kom je er al snel een aantal tegen. Vroeger waren tolwegen in Nederland echter doodnormaal. De meeste steden hadden één of meerdere tolwegen in gebruik. Zo ook in Nunspeet. Op wat nu de Elspeterweg heet werd van 1863 tot 1939 tol geheven.

Zwart wit foto met van links naar rechts een groep mensen achter een slagboom.

In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl!

De start

Afbeelding 1 - 4001.1302 Kaarten van de grindweg van Nunspeet naar Elspeet en Vierhouten, 19de eeuw. Uitsnede tolhuis.

Halverwege de negentiende eeuw waren de burgemeester, wethouders en gemeenteraad van de gemeente Ermelo al een tijd bezig met een manier vinden om meer inkomsten te verwerven. In 1863 werd besloten dat voortaan op de weg tussen Nunspeet en Elspeet, die tot dan toe nog gewoon “grindweg” heette, tol werd geheven. De weg was een belangrijke route naar Nunspeet voor Elspeters en Vierhouters. Deze laatsten kwamen via de Nunspeterweg op de grindweg uit. De oorspronkelijke zandweg werd tussen 1856 en 1862 verhard tot grindweg. De regels over de tolheffing werden vastgelegd in de “verordening betreffende de tolheffing op de grindweg tussen Nunspeet, Elspeet en Vierhouten”. Deze verordening werd later nog een aantal keer herzien.

In eerste instantie was de gemeente zelf verantwoordelijk voor het innen van de tol. Hiervoor stelden ze Aart van Beelen aan, de eerste tolgaarder. Aan hem de taak om voor elk passerend voertuig de juiste tol te innen. Het bedrag varieerde van 4 cent voor karren met zand tot 20 cent voor een “mallejan”, een kar met twee grote wielen waarmee lang hout werd vervoerd. Personen die met regelmaat passeerden konden gebruik maken van een abonnement. Ook voor dieren moest betaald worden. 1 cent voor elk schaap, varken, koe of geit en 5 cent voor elk paard, os of ezel. Vrijstelling van betaling gold voor lege karren, voertuigen en paarden van het Koninklijk huis en van het leger, en wagens die mest van de stal naar het land vervoerden.

Eind 1912 werd Aart eervol ontslag verleend. Gezien de opbrengst van de tolheffing aardig tegenviel besloot de gemeente de tol te verpachten. Voor een jaarlijkse pachtsom van 1182 gulden mocht Cornelis Bruijnes de rol van tolgaarder overnemen. In 1922 werd de tol opnieuw verpacht, vanaf dat jaar werd Gerardus Hagenbeek de tolgaarder, samen met zijn vrouw Willemtje.

De tolovergang moest namelijk niet alleen overdag, maar ook ’s nachts worden bediend.

Vrouwen bij de tolpoort

Hoewel het tolrecht officieel op naam van de man stond, zaten hun vrouwen zeker niet stil. De tolovergang moest namelijk niet alleen overdag, maar ook ’s nachts worden bediend. De familie Hagenbeek had het als volgt verdeeld: overdag draaide Willemtje dienst, af en toe bijgestaan door twee dochters en ’s nachts nam Gerardus het over. Ook de vrouw van Cornelis Bruijnes werkte als tolgaarder. Eerst als ondersteuning van haar man en na zijn overlijden in 1918 was zij de hoofdverantwoordelijke voor het innen van de tol.

Afbeelding 2 - 3910 Fotocollectie Nuwenspete 1 - 1939

Opheffing en nieuwe bestemming

In 1935 opende Pesie’s Bad haar deuren, het eerste zwembad van Nunspeet. Het zwembad vestigde zich in de buurt van de tolwegovergang. Op 8 juni was er een feestelijke opening met zwemdemonstraties van “vooraanstaande Nederlandsche Zwemsters en Zwemmers.” Vier jaar later, in 1939 werd besloten tot opheffing van de tolweg. Met een groot feest werd stilgestaan bij het einde van een tijdperk aan tolheffingen. Het hoogtepunt kwam toen men de tolboom overgoot met benzine en in brand stak..

De familie Hagenbeek mocht in het voormalige tolhuis blijven wonen. Het tolhuis is in 1965 afgebroken en ook Pesie’s Bad bestaat niet meer. Er is nog wel een zwembad te vinden langs de Elspeterweg, op dezelfde plek. Later groeide dit uit tot de camping met de passende naam “De Tol”, op de plek waar de toldoorgang gevestigd was geweest.

Sporen van de tolweg bekijken in het archief?

Diverse “verordeningen betreffende de tolheffing” zijn bewaard gebleven. Je kan ze inzien op de studiezaal in Nunspeet, toegang 4001, inventarisnummer 1289. Reserveer vooraf je bezoek.

De krant “Nunspeet Vooruit” publiceerde in 1983 een reeks “Verhalen rond het tolhuis”. Deze stukjes werden onder andere geschreven door een zoon van Willempje en Gerardus Hagenbeek. Ze zijn terug te vinden in onze krantenbank. Gebruik de zoekterm “verhalen rond het tolhuis” (tussen aanhalingstekens).

Meer informatie

Lees meer over de verordening betreffende de tolheffing
Lees hier de krant “Nunspeet Vooruit” uit 1983

Deel dit artikel:

Nieuws

Een prentbriefkaart van een kerk die aan de rechterkant staat Daarnaast staan twee bomen. Als titel staat: Oldenbroek. Het is een zwart/wit plaatje

Zorg voor Gerrit

Hoe werd de zorg voor een blinde man geregeld in de zeventiende eeuw?

Een zwart/wit foto met twee gebouwen. Links een kerk en rechts voormalige universiteit.. Met op de voorgrond een boom.

Heineken in Harderwijk

Heerlijk Helder Heineken, wie kent de in Amsterdam gevestigde bierbrouwer niet?! Sporen van de bekende familie zijn ook terug te vinden op de Noord-Veluwe!