Een democratisch probeersel
De vorige verkiezingen waren slechts een paar maanden geleden, maar vandaag mogen we alweer naar de stembus. Deze keer niet voor een landelijke stemming, maar voor de gemeenteraadsverkiezingen. We weten inmiddels niet beter dan dat Nederland een democratie is met algemeen stemrecht. Maar de weg naar deze huidige situatie was lang, ging soms met een omweg en zo nu en dan werd er zelfs een stapje achteruit gedaan. We kijken naar het voorzichtige begin, stemmen in de Franse Tijd.
In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl!
Onrust in Europa
Eind achttiende eeuw stormde het in Europa. Het was onrustig. De Franse Revolutie bracht niet alleen onrust in Frankrijk, ook in de rest van ons continent golfde het revolutionaire gedachtengoed door. Tot 1795 werd Nederland geregeerd door stadhouders uit het huis Oranje. In dat jaar werd de laatste stadhouder, Willem V verbannen en riepen de patriotten met behulp van het Franse Leger de Bataafse Republiek uit. De nieuwe republiek werd vormgegeven naar voorbeeld van de nieuwe Franse Republiek, die sinds de Franse Revolutie enkele jaren eerder aan het formeren was.
Alleen niet-militaire, niet-bedelende mannen mochten deelnemen aan de stemming.
Vrijheid, gelijkheid, broederschap
Zowel in Frankrijk als in Nederland was men klaar met de omvangrijke macht van de vorst. De Franse koning Lodewijk XVI en de Nederlandse stadhouder Willem V werden daarom afgezet en men ging op zoek naar een nieuwe bestuursvorm. Als onderdeel hiervan kwamen er voor het eerst democratische verkiezingen. Die gingen nog niet zoals wij nu gewend zijn, met politieke partijen, campagnes en enorme stembiljetten. Ten eerste was er sprake van een soort censuskiesrecht. Alleen niet-militaire, niet-bedelende mannen mochten deelnemen aan de stemming. Bovendien moesten ze een verklaring ondertekenen waarbij ze zich uitspraken tegen de monarchie en de stadhouder. Via een systeem van districten werden kiesmannen gekozen die vervolgens een afgevaardigde voor de Nationale Vergadering kozen.
“Provisionele representanten”
Niet alleen het landelijke bestuur werd hervormd, ook op lokale schaal veranderde er veel. In het archiefdepot in Elburg zijn diverse documenten uit die periode bewaard gebleven. In een handgeschreven brief uit 1795 (het “eerste jaar der Bataafsche vrijheid”) betoogt de schrijver om een nieuw stadsbestuur te vormen. Deze “provisionele representanten” moeten acht burgers zijn en één secretaris, allen mannen van “beproefde trouw en kundigheid aan wiens Vaderlandsliefde men niet mag twijfelen”. Voor het uitkiezen van deze negen mannen worden alle burgers en inwoners van boven de 18 opgeroepen hun stem uit te brengen. In werkelijkheid werden daar waarschijnlijk niet alle meerderjarige Elburgers mee bedoelt, maar alleen de mannen met een inkomen, die niet Oranjegezind waren.
Hoe zo’n stemming precies verliep is niet helemaal duidelijk, maar uit een stemmingslijst uit 1796 is het één en ander op te maken. Het betreft een document over de verkiezing van de Municipaliteit. Het is een lange lijst namen waarachter geturfd is hoeveel stemmen de persoon heeft gekregen. Geen grote stembiljetten dus, geen zorgvuldig samengestelde lijsten van verkiesbare personen. In de beginperiode van deze nieuwe Republiek was het zoeken naar hoe de democratie het beste kon worden vormgegeven.
Betrokken burgers
Dat bij deze stemming niet alleen de adel en rijke burgers mee mochten doen maar ook de “gewone” burgers is goed terug te zien in de lijst namen. Doodnormale namen zoals Gerrits, Mulder en Jansen staan op de lijst. Uiteraard doet de hoge burgerij ook nog gewoon mee, in 1795 krijgt D. Hoefhamer bijvoorbeeld elf stemmen. Dries Hoefhamer was notaris in Elburg en later burgemeester van Oldebroek.
Wankele vernieuwing
Erg succesvol was dit nieuwe systeem echter niet. Er was veel verdeeldheid, weinig structuur en op landelijk niveau kreeg de Nationale Vergadering maar weinig gedaan. Na een aantal staatsgrepen stond de voormalige Bataafse Republiek vanaf 1806 onder Frans gezag, eerst als los koninkrijk onder Lodewijk Napoleon, later als onderdeel van Frankrijk. Pas na 1815, toen Napoleon bij Waterloo verslagen was en Nederland een Koninkrijk werd onder koning Willem I konden er weer echte stappen gemaakt worden richting een functionerende democratie, al werd de echte basis daarvoor pas gelegd in 1848, met de nieuwe grondwet.
Wil je de stukken zelf bekijken?
Deel dit artikel:
Contact
Telefoon: 0525 – 688 717 (tijdens kantooruren)
E-mail: info@noordveluwsarchief.nl
Via het contactformulier
IBAN: NL75BNGH0285190644
KvK: 97682918
BTW: NL 8279.88.643.B.01
Onze vestigingen
Over de website
© Noord-Veluws Archief
Ontwerp & sitebeheer door DE REE in samenwerking met ForYou B.V. en Best4U