Kinderen aan het werk
Buitenspelen met leeftijdsgenootjes, naar de sportvereniging, knutselen of misschien wel kattenkwaad uithalen, wat deed jij vroeger na schooltijd? Tegenwoordig zijn kinderen tot 16 jaar leerplichtig en gaan vijf dagen in de week naar school. Vroeger was dat heel anders. Een negentiende-eeuws overzicht van de gemeente Ermelo geeft ons een bijzonder inkijkje in het dagelijks leven van kinderen in die periode.
In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl!
In 1841 ontvangt de gemeente Ermelo (waar Nunspeet toen nog onder viel) een verzoek van de gouverneur van de Provincie Gelderland. Of ze een overzicht willen op stellen van de in de gemeente aanwezige jeugdige fabrieksarbeiders. Wat volgt is een gedetailleerd overzicht, onder andere over het werk dat de kinderen uitvoeren, hoeveel onderwijs zij krijgen en wat hun loon is. Door de uitgebreide uitleg die bij het overzicht is geschreven krijgen we een goed beeld van de houding ten opzichte van kinderarbeid in het Nunspeet van de negentiende eeuw.
De kinderen maakten lange dagen, in de winter werkten ze 11 uur per dag en in de zomer zelfs 13.
Lange dagen, volle weken
Het overzicht geeft ons een inkijkje in het leven van 42 kinderen in de leeftijd van 9-18 jaar, die werkzaam waren in een weverij voor calicot, een geweven stof van ongebleekt katoen. Voor hen geen tijd om buiten te spelen, zich aan te sluiten bij een hobbyclub of sportvereniging. De kinderen maakten lange dagen, in de winter werkten ze 11 uur per dag en in de zomer zelfs 13. Ze kregen wel twee uur pauze met “gelegenheid tot beweging in de vrije lucht”. Of die 2 uur bij de 11 en 13 inbegrepen was of er nog bovenop kwam is niet duidelijk.
Na die lange werkdag konden de kinderen, hoe moe ze waarschijnlijk ook al waren, niet direct naar huis. In de avond kregen ze “maatschappelijk onderwijs”, vier uur per week. Ook bij één uur godsdienstonderwijs werd er op hun aanwezigheid gerekend, maar dit kan ook op zondag hebben plaatsgevonden. In 1841 was de 6-daagse werkweek nog de standaard, met zondag als enige vrije dag.
Industrie in Nunspeet
Het werk dat deze kinderen verrichtten vond plaats in een fabriek die inmiddels niet meer bestaat, maar ooit aan de Laan stond, tussen de Ittmanshof en de Lindenhof. De fabriek was opgericht op initiatief van toenmalig burgemeester C.L. Vitringa en was in 1838 in handen gekomen van de heren G. & H. Salomonson, ondernemende broers uit Twente. De fabriek produceerde rond 1841 zo’n 150 stuks per week, elk stuk had een afmeting van ongeveer 23 meter. De kinderen kregen niet per dag, maar per voltooide lap betaald. Een gemiddeld dagloon kwam daarmee neer op 35 cent.
“Zorg” voor de armen
Waar we nu kinderarbeid zonder discussie afkeuren lag het vroeger wat genuanceerder. Voor veel gezinnen was het noodzaak, er moest immers brood op de plank komen en alle gezinsleden moesten daaraan bijdragen. Daarnaast bood het werk in de fabriek ook kansen die er anders niet geweest waren, aldus de schrijver van het overzicht. Diverse kinderen die in de fabriek werkten kwamen uit arme gezinnen, die financiële hulp kregen van de kerk. Doordat de kinderen van deze gezinnen werk in de fabriek hadden, konden de gezinnen zelf voor een inkomen zorgen en waren ze minder afhankelijk van de externe hulp. Net als tegenwoordig waren mensen liever zelfstandig dan dat ze door anderen geholpen moesten worden. Door het werk in de fabriek kregen de kinderen ook onderwijs en werd bovendien voorkomen dat ze baldadig en ongehoorzaam zouden worden, zo schrijft de opsteller van het overzicht. Het almaar toenemende aantal houtdieverijen en andere stroperijen die in de gemeente plaatsvonden zou hiermee hopelijk kunnen worden teruggedrongen. Het fabrieksleven gaf ze immers orde en leerde ze gehoorzaamheid. Daarmee kreeg de fabriekseigenaar haast een soort zorgende rol, iets wat haaks op onze opvattingen over kinderarbeid staat. In een tijd dat armenzorg nog amper gestructureerd was waren mensen met een laag inkomen vaak afhankelijk van zulke regelingen.
Nieuwe wetgeving
In 1874 werd het bekende Kinderwetje van Van Houten doorgevoerd, wat de kinderarbeid aan banden zou moeten leggen. Door een gebrek aan toezicht en gestructureerd onderwijs veranderde er echter nog niet zoveel. Pas in 1901, met de invoering van de Leerplichtwet werd het aantal kinderen dat werkte echt teruggedrongen. Nog maar 125 jaar geleden veranderde er zoiets wezenlijks in onze maatschappij. Inmiddels kunnen we ons haast niet anders meer voorstellen.
Wil je het overzicht zelf bekijken?
Het is te vinden in toegang 4001, inventarisnummer 242 (brievenboek van uitgaande stukken), na brief nummer 224. Je kan het bekijken op de studiezaal in Nunspeet. Reserveer vooraf je bezoek.
Deel dit artikel:
Contact
Telefoon: 0525 – 688 717 (tijdens kantooruren)
E-mail: info@noordveluwsarchief.nl
Via het contactformulier
IBAN: NL75BNGH0285190644
KvK: 97682918
BTW: NL 8279.88.643.B.01
Onze vestigingen
Over de website
© Noord-Veluws Archief
Ontwerp & sitebeheer door DE REE in samenwerking met ForYou B.V. en Best4U