Woonwagens in Oldebroek

Reizen, iets wat de meeste mensen vooral in vakanties doen. Maar in de negentiende en twintigste eeuw was het voor sommige mensen dagelijkse kost. Met hun huis en inboedel trokken ze rond, op zoek naar werk en inkomsten. In deze SuperNoVA kijken we naar de kwetsbare positie van woonwagenbewoners.

In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl!

Het waren niet langer eenzame handelslieden of ambachtsmannen die rondtrokken maar er ontstonden nieuwe gemeenschappen en culturen, groepen mensen die met elkaar optrokken en rondreisden.

Mensen zonder vaste verblijfplaats zijn er altijd al geweest. In de Middeleeuwen waren er reizende handelaren, zoals marskramers, en mensen met een specifiek beroep waarvoor ze vaak onderweg waren. Deze mensen verplaatsten zich voornamelijk te voet, of soms te paard.  Vanaf de negentiende eeuw, toen veel wegen verbeterd en verhard werden, ging men zich vaker met karren verplaatsen. Sommige groepen mensen bouwden zelfs hele huizen op wielen, zogenaamde woonwagens.

Het waren niet langer eenzame handelslieden of ambachtsmannen die rondtrokken maar er ontstonden nieuwe gemeenschappen en culturen, groepen mensen die met elkaar optrokken en rondreisden. Dit soort groepen “vreemdelingen” zorgde nogal eens voor wantrouwen en argwaan, zeker in kleine dorpen waar men de buren kende en wist welke familie waar woonde.

Gemeenten mochten lange tijd zelf bepalen hoe ze deze groepen benaderden en behandelden. Om meer structuur in deze aanpak te krijgen werd in 1918 de Woonwagenwet doorgevoerd, een wet met twee kanten. Enerzijds mochten woonwagenbewoners zich niet meer zomaar overal vestigen, ze hadden hiervoor vanaf toen een speciale vergunning nodig. Anderzijds mochten de gemeenten de woonwagenbewoners niet zomaar meer wegjagen en waren ze verplicht een geschikte plek aan te wijzen waar deze mensen en hun wagens konden verblijven.

“Onregelmatigheden”

In het archief van het gemeentebestuur van Oldebroek is een beetje correspondentie bewaard gebleven tussen verschillende overheidsinstanties, over de woonwagenbewoners. Het zijn maar negen brieven, maar de teksten geven wel een beeld bij hoe de woonwagenbewoners werden behandeld en hoe men naar hen keek. Het is jammer dat er geen bronnen van de betreffende reizigers zelf bewaard zijn gebleven, hierdoor blijft het helaas een eenzijdig beeld dat we uit deze brieven kunnen halen.

De oudste brief van de stapel is er een van de Commissaris van de Koningin, verzonden op 24 maart 1921. De Woonwagenwet van 1918 lijkt niet het gewenste effect te hebben gehad, in diverse Gelderse gemeenten werd nog steeds overlast ondervonden door passerende of tijdelijk neergestreken woonwagenbewoners. De Commissaris vroeg zich af of dat in gemeenten in onze regio ook zo was. De burgemeester van Oldebroek bevestigde dat: doordat de woonwagenbewoners genoodzaakt waren zich in grotere groepen te verzamelen namen het aantal “onregelmatigheden” toe.  Daarnaast geeft de burgemeester een lijst redenen op waardoor het niet is gelukt voor deze mensen een geschikte plaats in de gemeente te vinden, onder andere door ongeschikte grond, te lange reistijd of verstoring van de rust voor de dorpsbewoners.

Verplaatsen van het “probleem”

In een latere brief wordt duidelijk wat de burgemeester bedoelde met “onregelmatigheden”. De woonwagenbewoners hadden meestal weinig inkomsten en probeerden daarom extra geld bij elkaar te bedelen, bij de lokale bevolking of bij de gemeente. De burgemeester van Oldebroek, net als de burgemeesters van omliggende gemeenten, probeerde deze kwestie vaak op te lossen door de woonwagenbewoners door te sturen naar een buurgemeente. Die zaten daar alleen vaak niet op te wachten. Zo stuurt de burgemeester van IJsselmuiden in 1937 en brief naar Oldebroek met de vraag geen reizigers meer door te sturen naar hun gemeente. Uit een andere brief blijkt dat tussen de gemeenten Nunspeet, Elburg, Doornspijk en Oldebroek vaak woonwagens werden doorgestuurd, maar dat ze soms weer bij de eerste gemeente uitkwamen. Een echte oplossing was dit dus niet.

Gescheiden en geïsoleerd

Het werd de woonwagenbewoners niet makkelijk gemaakt. Hun aanwezigheid werd niet gewaardeerd, maar een alternatief werd ook niet aangeboden. Er zat vaak niks anders op dan blijven reizen, in de hoop ergens toch een tijdje te kunnen verblijven. Pas in 1968 kwam er een volgende wet en werden woonwagenbewoners verplicht om in grote centra bij elkaar te wonen en te stoppen met rondtrekken. Deze centra lagen vaak ver buiten het dorp of de stad, waardoor niet alleen de fysieke maar ook de sociale afstand tussen woonwagenbewoners en andere inwoners groot bleef.

De brieven over woonwagenbewoners zelf bekijken?

Ze zijn gedigitaliseerd. Je vindt ze op onze website, toegang 2004, inventarisnummer 153.

Nieuws

Vindingrijkheid bij voedselschaarste

Grassoep? Dat klink niet zo lekker, maar toch publiceerde de Harderwijker Courant dit recept in 1917.

Kinderen aan het werk

In de negentiende eeuw werkten kinderen lange dagen in fabrieken. Hoe veranderde dat?

Hoogleraren Harderwijk onder de loep

De Gelderse Academie en NoVA maken biografieën hoogleraren van de Universiteit van Harderwijk voor iedereen toegankelijk.

De Tolweg Nunspeet-Elspeet

We kennen allemaal de Franse peage, maar ooit kende ook Nederland volop tolwegen.

Zorg voor Gerrit

Hoe werd de zorg voor een blinde man geregeld in de zeventiende eeuw?

Heineken in Harderwijk

Heerlijk Helder Heineken, wie kent de in Amsterdam gevestigde bierbrouwer niet?! Sporen van de bekende familie zijn ook terug te vinden op de Noord-Veluwe!

Biebaanwinsten laatste kwartaal 2025

Onze nieuwste boektitels van het laatste kwartaal van 2025!

Van patroniem tot papierwerk

Een belangrijke dag voor Harmen Cornelisse! Hij moest zijn achternaam officieel laten vastleggen. Maar dat werd niet Cornelisse…

BRAND! En nu?

Vroeger was brand blussen een flinke uitdaging: houten huizen, rieten daken en geen brandweer. Iedereen moest met emmers water paraat staan!