We gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat we u de beste ervaring op onze website bieden.
De kosten van een kerkbank
Betalen voor een zitplaats, dat kennen we vooral van concerten, voetbalwedstrijden of de bioscoop. Tot halverwege vorige eeuw was het heel gebruikelijk om voor een vaste zitplaats in de kerk te betalen. En niet iedereen was er blij mee toen dat werd afgeschaft.
In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl!
Vrijwilligster Cora is in Nunspeet bezig met het toegankelijk maken van het repertorium van de Nunspeter notaris E.J. Vitringa (werkzaam 1854-1874). Tijdens dit werk komt ze allerlei soorten akten tegen, van verkoop van granen tot afhandelingen van erfenissen. Eén soort akte viel Cora op: “Koop en verkoop van “stoel in de kerk””. Waar zou dat over gaan, vroegen we ons af.
Fysieke en maatschappelijke positie
Vanaf de zeventiende eeuw werd het in veel Nederlandse kerken gebruikelijk om de zitplaatsen te verhuren aan de kerkgangers. De gelovigen hadden zo garantie op een goede plek en de kerk kreeg extra inkomsten. Afhankelijk van waar in de kerk de zitplaats zich bevond werd er een prijs bepaald. Hoe dichter bij de preekstoel, hoe hoger de prijs. Daarmee maakte de plek die iemand in de kerk had ook iets duidelijk over de sociale en economische positie van die persoon. In de meeste kerken waren de zitplekken opgesplitst in een deel voor de mannen en een deel voor de vrouwen. De leden van de kerk konden een losse stoel of een hele bank kopen.
Een enkeling dreigde zelfs de kerk te verlaten als de plannen werden doorgevoerd.
Belasting op eigendom
Hoewel de stoelen en banken altijd in de kerk bleven staan beschouwden de meeste kerkgangers hun plek als hun eigendom. Koop en verkoop werd immers officieel bij de notaris vastgelegd. De kerk hield zelf nauwkeurige registers bij van wie welke stoel had gekocht en welk geldbedrag ze daarvoor verschuldigd waren. Een groot deel van de inkomsten van de kerk werd verdiend door deze handel. In feit ging het over een eenmalige verkoop, maar er moest wel jaarlijks een “belasting” worden betaald aan de kerk.
In de jaren ’50 van de vorige eeuw kwam bij het kerkbestuur van de Dorpskerk in Nunspeet het idee op om het systeem van zitplaatsen verkopen af te schaffen. In andere gemeenten was dit al gebeurd, zo vertelt een brief dat in Den Ham al reeds 290 zitplaatsen door het kerkbestuur waren opgekocht. Zo’n afhandeling zou het kerkbestuur alleen wel veel geld gaan kosten. Daarom besloten ze om eerst met de kerkleden in gesprek te gaan om te kijken of die de zitplaatsen wellicht aan de kerk zouden willen schenken.
Weerstand & afschaffing
Dit maakte nogal wat reacties los bij de gelovigen. Menig kerkganger was het hier echter niet mee eens. Ze waren gehecht aan hun plek en wilden die niet kwijtraken. Vaak werden zitplaatsen overgegeven van vader op zoon. Zo kwam het voor dat decennialang families dezelfde plek in de kerk hadden. Sommige kerkgangers lieten per brief weten dat ze niet op gesprek zouden komen. Anderen berichtten wel te komen, maar met flinke tegenzin. Een enkeling dreigde zelfs de kerk te verlaten als de plannen werden doorgevoerd.
Ondanks het protest werden de plannen wel doorgezet. Inmiddels is in de meeste Nederlandse kerken het kopen van een vaste zitplaats niet meer mogelijk.
Stukken bekijken?
Ben je benieuwd naar de archiefstukken over de verdeling van zitplaatsen in de kerk? Misschien komt je voorouder wel voor in één van de registers. In het archief van de Nederlands Hervormde kerk Nunspeet 1592-1987 (Dorpskerk, toegang 3018) zijn diverse stukken terug te vinden, zoals inventarisnummers 72, 248, 252 en 559. Je kunt deze stukken inzien op de studiezaal in Nunspeet. Reserveervan tevoren je bezoek.
