Het gevaar van fabriekswerk

Een negen-tot-vijf-baan kan misschien saai en eentonig zijn, het is tenminste wel veilig. Tijdens de industriële revolutie was het werk voor fabrieksarbeiders vaak een stuk gevaarlijker. Ongeveer een eeuw geleden werden daarom maatregelen bedacht om de omstandigheden te verbeteren.

In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl!
Liever kijken dan lezen? Samen met Henk Tabois en Silvia Puttenstein hebben we voor RTV Hattem een filmpje opgenomen over dit onderwerp. Je kunt dit onderaan deze pagina bekijken.

Afbeelding 1 – 5002.3665 Register van voorgevallen ongelukken in fabrieken e.d. te Harderwijk, ingevolge artikel 12 van de veiligheidswet (Staatsblad 1

Aan het begin van de negentiende eeuw maakte de in Groot-Brittannië ingezette industrialisatie ook in Nederland een opmars. Fabrieken en werkplaatsen schoten als paddenstoelen uit de grond. Er ontstonden nieuwe beroepen zoals fabrieksarbeider, spoorwegarbeider en machinebouwer. Hoewel deze nieuwe vorm van arbeid veel kansen met zich meebracht waren er ook veel gevaren. Zeker in het begin waren de arbeidsomstandigheden in fabrieken erg slecht. Werkgevers wilden vaak zo veel mogelijk geld verdienen, ook als dat ten koste ging van hun werknemers.

Geleidelijk aan werden er daarom maatregelingen getroffen om de arbeiders te beschermen en ongelukken te voorkomen. In 1890 werd de Arbeidsinspectie opgericht, die ervoor moest waken dat de omstandigheden op de werkvloer veilig bleven. In 1895 werd er een nieuwe Veiligheidswet geschreven, die twee jaar later in werking trad. Naast regels over hoe werkgevers hun werkplaatsen op een veilige manier moesten inrichten werd het met deze wet ook verplicht om bedrijfsongevallen te melden aan de burgemeester. Sommige van de lijsten die naar aanleiding van deze wet zijn opgesteld zijn nog terug te vinden in het archief.

Register van voorgevallen ongelukken

In Harderwijk ligt zo’n lijst. Het is een register van de tussen 1901 en 1910 “voorgevallen ongelukken in fabrieken e.d. te Harderwijk”. Er komen allerlei soorten verwondingen voor in de lijst. Zo heeft een medewerker van de werkplaats bij het station een “splinter in een der vingers van de rechterhand” opgelopen. Gelukkig is hij snel van deze blessure hersteld. Een jaar later liep een medewerker van de wagenmakerij een “vleeschwond rechter onderbeen” op, een iets ernstigere verwonding. Ook hij herstelde en kon zijn werkzaamheden hervatten.

Af en toe gebeurde er een dermate heftig ongeval dat er in de kolom “afloop van het ongeval” niet “hersteld” stond, maar iets anders. Zo was het geval in 1902. Ploegbaas F. Bultman van het spooremplacement van de Nederlandse Centraal Spoorwegmaatschappij kreeg tijdens het lossen van de rails een rail tegen zijn linkerbeen, waardoor deze brak. In de eerdergenoemde kolom staat geschreven “ongeschikt gebleven – kreupel”. Het ongeluk haalt zelfs de krant.

Afbeelding 2 – De Harderwijker, 12-07-1902, knipsel

Bij het spoorwegemplacement vonden wel vaker ongelukken plaats. Een jaar eerder was er nog iemand van een telegraafpaal gevallen en had daarbij zijn sleutelbeen gebroken. Een jaar na het ongeval van Bultman bezeren twee arbeiders hun vingers doordat ze terecht komen tussen de rails. De kneuzingen herstellen gelukkig snel.

Zelf de bron bekijken?

Afbeelding 3 – 5900 Prentbriefkaarten Harderwijk – 31 Harderwijk Stationsweg met bomen en werkplaats

Het register bevat nog veel meer interessante informatie. Zo werd er ook vermeld of de gewonde verzekerd was of niet en hoeveel weekloon hij gewoonlijk verdiende (en dus door zijn tijdelijke afwezigheid mis liep). Je kan het register terugvinden in het archief van het gemeentebestuur van Harderwijk, 1813-1943 (Toegang 5002), inventarisnummer inventarisnummer 3665. Je kunt het inzien op de studiezaal van Harderwijk. Reserveer vooraf je bezoek.

23 september 2026