Bloederig bezoek in Houtdorp

28 Oktober 1921, Marinus Emmer wordt in handboeien begeleid naar een huisje in het buurtschap Houtdorp, gemeente Ermelo. Hij had gehoopt hier nooit weer terug te komen, maar zijn onvoorzichtigheid heeft ervoor gezorgd dat hij hier vandaag weer staat. Het is een beladen dag. Hij moet vandaag laten zien hoe hij een moord heeft gepleegd.

Zwart/wit foto van 5 mannen in uniform voor een boerderij. — Politieagenten bij de plaats van delict [Toegang 7.000SPABB, Bestand 138930, Nationaal Archief]

In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl! Dit artikel is in samenwerking met museum Het Pakhuis in Ermelo. Zij organiseren op 23, 24, 30 en 31 oktober een spannende theaterwandeling over dit verhaal. Meer informatie over de theaterwandeling lees je onderaan dit artikel.

18 oktober

Afbeelding 1 – 4900 Fotocollectie gemeente Ermelo 1 – 78 Fragment van een topografische kaart

Tien dagen eerder, vijf uur in de ochtend. Een dinsdag. Net als elke dinsdag en vrijdag is Aart Hofstede vroeg aanwezig bij het huis waar hij enkele werkzaamheden verricht. Het huis wordt bewoond door de 77-jarige Lijsje Pater en haar 48-jarige nichtje Rikje Bouwers. Als hij het erf oploopt valt hem meteen iets merkwaardigs op. De deur staat open. Vreemd, want meestal slapen de bewoners van het huis op dit tijdstip nog. Er brandt geen licht binnen en hij hoort geen beweging.

Aart vertrouwt de boel niet. Hij roept een paar keer naar Rikje, maar hoort enkel de echo van zijn eigen stem. Hij besluit hulp te gaan halen bij Evert, de broer van Rikje, die in de buurt woont. Samen betreden ze het huis en ontsteken een lamp. Wat ze dan zien zullen ze niet snel vergeten. Ze staan midden in een gruwelijke crime-scene.

De aanleiding

Eigenlijk begint het verhaal nog eerder. Voor het echte startpunt moeten we meer dan een maand terug, naar het huis van Willem Teunissen, een rijwielhandelaar uit Houtdorp die op dat moment een kamer in zijn huis verhuurd aan Mina Hellingman en Maurits Dekker. Beide huurders komen oorspronkelijk uit Amsterdam en brengen daar nog veel tijd door. Waarschijnlijk vangt deze Maurits Dekker ergens op dat Lijsje en Rikje niet bepaald op een houtje hoeven te bijten. Er gaan al langer geruchten rond dat ze beschikken over best een vermogen en Willem Teunissen was daar ongetwijfeld van op de hoogte.

Dekker ziet een kans om makkelijk rijk te worden. Maar daar heeft hij wel wat hulp bij nodig. In Amsterdam weet hij wel een aantal mannen te vinden die hem kunnen assisteren bij dit “klusje”. Hoe het plan zich precies heeft verspreid is niet helemaal duidelijk, tijdens de latere verhoren spreken de verdachten elkaar meer dan eens tegen. Wat wel vaststaat is dat er meerdere verkenningstochten plaatsvonden.

Een zondag in september

Op een zondag vertrekt Dekker samen met Marinus Emmer per motor naar Houtdorp, met het plan om eigenlijk al direct de vrouwen te bestelen. Zover komt het die dag nog niet. Ze kijken wat rond in de omgeving maar vertrekken zonder buit. Na hun terugkomst in Amsterdam raakt Emmer aan de praat met ene Hein Gerber, die ook wel mee wil werken. Samen trekken ze, weer per motor, naar Houtdorp voor een tweede verkenningstocht. Deze keer kijken ze niet alleen van een afstand toe, maar proberen ze via buurtbewoners informatie te verzamelen over de bewoners van het huis. Aan een buurmeisje vragen ze bijvoorbeeld of de vrouwen op zondag naar de kerk gaan en hoever weg die kerk dan is, zodat ze misschien tijdens kerktijd hun slag kunnen slaan. Ze bellen zelfs bij het huis aan, met een smoes dat hun motor kapot is en ze een knijptang nodig hebben om die te reserveren. Lijsje Pater doet open, leent hen de tang en bied ze zelfs nog een glas water aan. Onverrichter zake keren de mannen echter weer terug naar huis.

Afbeelding 2 – 4002.1690 Getekend portret van Marinus Emmer

8 oktober

Gerber, Emmer en een derde persoon maken plannen om de volgende dag de roof te plegen. Deze derde persoon is Albert Dijkslag, een bankwerker uit Amsterdam die geboren is in Epe. Tien weken voor de feiten was hij ontslagen uit de gevangenis in Veenhuizen, waar hij tien maanden had doorgebracht. De drie mannen spreken af om de volgende dag te verzamelen en samen naar Houtdorp te reizen. Sinds de vorige poging waren de plannen echter iets gewijzigd. In plaats van ongezien het huis beroven als de vrouwen niet thuis waren was het plan nu veel gewelddadiger. Dijkslag had nieuwe touwen gekocht en Emmer had een flesje chloroform weten te bemachtigen..

Gerber ziet het niet meer zitten. Een stille inbraak was tot daaraantoe, maar aan een bloedige overval wil hij niet meewerken. De anderen zetten hem echter onder druk en accepteren zijn nee niet. De volgende dag vertrekt Gerber, nog voor het afgesproken tijdstip, met zijn zoontje naar het Rijksmuseum, om de mannen mis te lopen. De andere mannen besluiten toch ook maar om niet te gaan.

17 oktober

Afbeelding 3 – Nationaal Archief, Toegang 7.000SPABB, Bestand 138933 Agenten vinden pot met vingerafdrukken — Agenten vinden pot met vingerafdrukken [Toegang 7.000SPABB, Bestand 138932, Nationaal Archief]

Gerber wil niks meer met de roof te maken hebben. Emmer en Dijkslag vinden een andere handlanger, ene Jacob de Graaf, volgens latere verslagen een bekende van de politie. Ook Dekker is nog in beeld, al gaat hij niet mee naar Houtdorp. Hij zorgt ervoor dat Emmer een alibi heeft, door zijn naam in het gastenboek van een sociëteit te schrijven

Emmer, Dijkslag en de Graaf vertrekken op de avond van 17 oktober naar Houtdorp. Eenmaal aangekomen bij het huis breken ze de deur open en lopen naar binnen. De vrouwen liggen op dat moment elk in hun eigen bedstee te slapen, maar dat zal niet lang meer duren. Met geweld slepen de mannen de vrouwen uit bed en brengen ze om het leven. Rikje probeert zich nog te verdedigen en brengt daarbij een lelijke kras aan op het gezicht van Emmer, maar het mocht niet baten. De mannen doorzoeken het huis en nemen een kleine buit mee, vooral geld. Erg goed zoeken ze niet, want veel waardevolle papieren en stapels bankbiljetten blijven in het huis achter. Eenmaal terug in Amsterdam verdelen ze de buit, Dekker krijgt een geldbedrag van 75 gulden voor zijn hulp bij de voorbereidingen. De totale buit bedraagt waarschijnlijk een kleine anderhalf duizend gulden.

18 oktober

Aart Hofstede en Evert Bouwers ontdekken de moord en slaan alarm. Er wordt een onderzoek gestart, meerdere politieagenten inspecteren de crime-scene. Al snel worden verschillende sporen aangetroffen. Eén van de speurders vindt in de struiken een prop stof, doordrenkt met chloroform. Later wordt ook het flesje gevonden, met het etiket er nog op. Aanvankelijk verdenkt de politie Willem Teunissen, de rijwielhandelaar die wist dat er bij Lijsje en Rikje veel geld in huis was. Ook Gerber wordt aangehouden, al was ook hij niet bij de moord betrokken. Hij kan hun wel vertellen over de contacten die hij had met Emmer en de anderen en zet zo de politie op het juiste spoor.

Afbeelding 4 – 4002.1690 Wachtmeester der Marechaussee Woerts ontdekt de prop met chloroform

23 oktober

Afbeelding 5 – Nationaal Archief, Toegang 7.000SPABB, Bestand 138932, De Graaf komt aan bij de plaats-delict — De Graaf komt aan bij de plaats-delict. [Toegang 7.000SPABB, Bestand 138932,Nationaal Archief]

Vijf dagen na de moord. Emmer wordt in Amsterdam aangehouden. Hij probeert nog te ontkomen door in de gracht te springen, maar de politie is sneller. Bij zijn verhoor bekend hij alles. In detail vertelt hij hoe het plan is ontstaan, wie er bij betrokken was en hoe de moord is verlopen. Als hij twee dagen later naar de plaats delict wordt gebracht wijst hij alles aan wat hij zich herinnert. De deur die ze hebben opengebroken, de struiken waarin ze enkele spullen hebben achtergelaten, het masker wat hij droeg maar is kwijtgeraakt. Hij benoemd Dijkslag en de Graaf als zijn directe handlangers. Ook zij worden verhoord en teruggebracht naar Houtdorp, maar ze ontkennen alles.

Nasleep

Onder uitzonderlijk grote belangstelling worden de twee vrouwen op 22 augustus begraven op de begraafplaats te Garderen. Emmer, Dijkslag en de Graaf worden veroordeeld tot 12 jaar gevangenisstraf. Alle drie gaan ze in hoger beroep, al hadden ze dat waarschijnlijk beter niet kunnen doen, want de straf wordt voor elk van hen verhoogd tot 15 jaar. Een poging om in cassatie te gaan loopt op niks uit. Dijkslag en de Graaf blijven volhouden onschuldig te zijn.

Tijdens het onderzoek worden maar liefst vijftig getuigen gehoord, die in meer of mindere mate iets weten over de moord of de verdachten. Deze getuigen vertellen niet altijd hetzelfde verhaal, soms uit eigen belang, soms omdat ze het niet meer goed weten. Het verhaal in dit artikel is het meest waarschijnlijke scenario op basis van de processen-verbaal en de daarop volgende rechtszaken.

Meer lezen?

Wil je alle getuigenverslagen lezen? Je vindt het hele dossier in Toegang 4002, Gemeentebestuur Ermelo, 1913-1971, inventarisnummer 1690. Het dossier is in te zien op de studiezaal in Nunspeet, reserveer van tevoren je bezoek.

Theaterwandeling 2026: Dossier Houtdorp

Een dubbele moord in een boerderij in Houtdorp. Ruim honderd jaar later loop je zelf door het dossier en bepaal je wat er die nacht echt is gebeurd.

Tijdens “Dossier Houtdorp” stap je midden in een bloedstollend mysterie. Volg de acteurs door verborgen locaties en onverwachte ontmoetingen, terwijl het verhaal zich live om je heen ontvouwt. Niemand is te vertrouwen en iedere aanwijzing brengt je dichter bij de waarheid.
Durf jij het aan om mee te wandelen?
Ontdek geheimen, ontrafel leugens en probeer de dubbele moord op te lossen.

Meer informatie en tickets vind je via de website van museum Het Pakhuis.

14 oktober 2026