Herstellen in de buitenlucht

Oktober 1927. De 17-jarige dochter van H. Op ’t Hof uit Rotterdam is al sinds mei dat jaar ziek. Ze heeft een ernstige longontsteking en hoewel het steeds een klein beetje beter gaat laat het volledige herstel alsmaar op zich wachten. De dokter besluit dat er maar één ding opzit. Het meisje moet naar een sanatorium.

Een zwart/wit foto met aan de rechterkant verschillende vrouwen zitten en staan.

In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl! Oktober is de Maand van de Geschiedenis. In 2026 is het thema Lichaam & Geest.

Meneer H. Op ’t Hof pakte pen en papier erbij en stelde een brief op aan de directrice van Sanatorium Erica, in Nunspeet. Hadden ze daar misschien plek voor zijn dochter? En zo ja, wat zouden de kosten voor het verblijf zijn?

Frisse buitenlucht

Afbeelding 1 – 3901 Fotocollectie gemeente Nunspeet 2 – 6971

Sinds 1904 was er in de bossen achter het spoor bij Nunspeet een sanatorium gevestigd voor tuberculosepatiënten. Aanvankelijk was er plaats voor twaalf zieken, later werd het aantal bedden uitgebreid en konden er meer mensen worden verzorgd. In 1915 werd het gebouw overgenomen door de Rotterdamsche Bankvereeniging die er een vakantieoord voor hun personeel van maakte. In 1925 kocht Vereniging Zusterhulp het pand en vestigde er wederom een sanatorium. Sanatorium Erica was gevestigd op een mooie plek midden in de natuur. Door de ruime opzet was er veel mogelijkheid om te rusten in de frisse buitenlucht. Op het terrein werden overkappingen gebouwd waar bedden of stoelen onder konden worden geplaatst.

Voor en door vrouwen

Zusterhulp was een in 1902 opgerichte vereniging die als doel had geestelijke en lichamelijke hulp te verlenen aan vrouwen en meisjes, ongeacht stand of kerkelijke gezindte. De oprichters, Johanna van Riemsdijk – van der Leeuw en Henriëtte Spiering kozen voor de naam Zusterhulp omdat ze vonden dat vrouwen “als zusters naast elkaar hebben te staan in den strijd van dit leven.” Mevrouw van Riemsdijk hield de eerste spreekuren in haar eigen huis. In 1903 overleed, na een langdurig ziekbed, een volwassen dochter van Van Riemsdijk aan tuberculose. Er was nog geen medicijn om tuberculose te bestrijden en de algemene consensus onder artsen was dat vooral veel rust houden en tijd doorbrengen in de frisse buitenlucht de best mogelijke behandeling was. Door het hele land werden daarom rusthuizen opgericht. In 1905 richtte de vereniging hun eerste rusthuis op, Moria. Net als het latere Erica stond dit rusthuis in Nunspeet.

Aansluitend bij het idee van Zusterhulp waren veruit de meeste personeelsleden van Sanatorium Erica vrouw, met enkele uitzonderingen. De hoofdarts was altijd een man, eerst Dokter Verschoor, later Dokter Schut en weer later Dokter Wentzel. Ook waren er een paar mannen in dienst in functies als stoker, opzichter en loopjongen. Al het zorgwerk werd gedaan door de vele verpleegsters. In 1937 had Erica veertien verpleegsters in dienst en acht leerling-verpleegsters. Daarnaast werkten er ook nog tien dienstmeisjes, twee linnenjuffrouwen, een huishoudster, een administratrice en een analiste. Ook de directrice, aan wie de eerdergenoemde meneer Op ’t Hof zijn brief richtte, was een vrouw, mevrouw A.E.C. Grundlehner.

Afbeelding 2 – 3901 Fotocollectie gemeente Nunspeet 2 – 6825

Geen onderscheid

Afbeelding 3 – 3901 Fotocollectie gemeente Nunspeet 2 – 6840

De meisjes en vrouwen die in de rusthuizen van Vereniging Zusterhulp werden opgevangen kwamen uit heel Nederland en hoorden bij verschillende kerkstromingen. In die periode was Nederland nog sterk verzuild. De meeste mensen gingen niet alleen naar een kerk en school van hun zuil, maar kozen vaak ook voor een ziekenhuis dat aansloot bij hun religieuze of politieke overtuiging. Vereniging Zusterhulp wilde echter plekken faciliteren waar iedereen welkom was. Zo is in de lijsten van inkomende en vertrekkende patiënten terug te lezen dat er vrouwen uit alle hoeken van de maatschappij verbleven in Erica. Vrouwen kwamen uit Amsterdam en Rotterdam, maar ook Tiel en Stadskanaal. .

Onder het kopje “Kerkgenootschap” zijn kerkstromingen terug te vinden als Nederlands Hervormd, Gereformeerd, “geen” en “Mattheus 18 vers 20”. In 1930 werd er bijvoorbeeld een nieuwe patiënte ingeschreven, een 34-jarige mevrouw uit Haarlem, die van beroep actrice was en van kerkstroming Remonstrants. Een goed voorbeeld van de verscheidenheid van vrouwen die in Erica werden verzorgd

Niet alle patiënten hadden zelf de financiële middelen om hun verblijf in het sanatorium te betalen. Soms kon de familie bijspringen, in andere gevallen waren er liefdadigheidsinstellingen of kerken die (een deel van) de kosten voor hun rekening namen. De kosten varieerden tussen de twee en vier gulden per dag.

Einde van het sanatorium

In 1953 sloot sanatorium Erica haar deuren. Het aantal tuberculosepatiënten was behoorlijk gedaald en Erica was te klein om nog open te blijven. Van 1958 tot 1990 was in het pand meisjesinternaat “Valentijn” gevestigd. Daarna werd het enkele jaren gebruikt als opvang voor minderjarige asielzoekers. In 2007 brak er een brand uit die een groot deel van het gebouw verwoestte.

Van Sanatorium Erica zijn diverse foto’s bewaard gebleven. Je kan ze bekijken in onze Beeld & Geluid database. Er zijn een paar archiefstukken bewaard gebleven over Erica, je vindt ze terug in het archief van het meisjesinternaat Valentijn (Toegang 3015, inventarisnummers 13-21 en 25). Deze stukken kan je inzien op de studiezaal in Nunspeet. Reserveer vooraf je bezoek. Wil je meer weten over het leven in meisjesinternaat “Valentijn”? Lees dan de SuperNoVA Meisjesinternaat Valentijn.

21 oktober 2026