Het receptenboekje van Hattem

Waarschuwing: doe dit niet thuis!

De Romeinse godin van de geneesmiddelen Panacea als personificatie van de geneeskunde. Prent uit 1574. [Rijksmuseum Amsterdam]

Ben je doof? Snijd dan een kweepeer doormidden en leg op elk oor een helft.

Heb je de vallende ziekte, wat wij nu epilepsie noemen? Draag dan tien tot twaalf weken het oog van een wolf om je hals. Voor mannen moest dat het rechteroog zijn, voor vrouwen het linker. En belangrijk: je mocht in die periode niet nat worden, dus even lekker baden was er niet bij!

Ben je stekeblind? Maal dan een flinke hoeveelheid krekels fijn, maak er sap van en druppel dat drie keer per dag in je ogen.
Heb je hartkloppingen? Draag dan een bot van een hert om je hals, waarbij het bot direct je huid moet raken.

In SuperNoVA kijken we naar een archiefstuk uit onze collectie. Ben je benieuwd naar de archieven die het Noord-Veluws Archief beheert? Kijk dan eens verder op www.noordveluwsarchief.nl! Oktober is de Maand van de Geschiedenis. In 2026 is het thema Lichaam & Geest. Van dit artikel is in samenwerking met Henk Tabois en Silvia Puttenstein een filmpje opgenomen voor RTV Hattem. Dat kun je hieronder bekijken.

Volgens een laat zestiende-eeuws receptenboekje uit het archief van Hattem zijn dit allemaal beproefde middelen tegen deze kwalen, ‘probatum est’ staat erbij. We geven nu maar de waarschuwing af om dit thuis niet te proberen! Voor ons klink het nogal absurd, en tijdens het onderzoek naar dit boekje hebben we er soms ook smakelijk om gelachen. Toch moeten we dit boekje en de recepten erin bekijken in de context van de zestiende eeuw.

Recepten tegen ziekten

Afbeelding 2 Ondertekening van het eerste deel door Anna Sebastiaens (

Deze recepten komen uit een bijzonder boekje dat wordt bewaard in het oud archief van de gemeente Hattem. Het is geen kookboek, maar een verzameling medische recepten tegen allerlei ziekten en kwalen. Daarnaast bevat het ook teksten over onderwerpen als menstruatie, aderlating en de ontwikkeling van een ongeboren kind.

In 2000 is het boekje getranscribeerd. Daaruit bleek dat het eerste deel waarschijnlijk door één persoon is geschreven, terwijl latere delen door meerdere handen zijn toegevoegd, mogelijk verspreid over een langere periode. Het eerste deel van het boekje dateert waarschijnlijk uit de late zestiende eeuw en is ondertekend met de naam Anna Sebastiaens. Later zijn er door verschillende mensen nieuwe recepten aan toegevoegd.

Zo groeide het uit tot een verzameling kennis die mogelijk generaties lang is gebruikt en doorgegeven. Het kan zelfs zijn dat de remedies eerst mondeling zijn overgedragen en daarna pas zijn opgeschreven. Het boekje was niet zomaar voor iedereen bedoeld, in de recepten over zwangerschap, lust en menstruatie is vaak geheimtaal opgenomen. Deze geheimtaal is niet ontcijferd, dus kunnen we alleen gissen naar de betekenis. Het gebruik van de geheimtaal geeft aan dat deze informatie alleen bedoeld was voor degenen die de sleutel kenden.

Referentiekader

Om deze recepten te begrijpen, moeten we onze moderne bril even afzetten. Wij beoordelen medische kennis vanuit hedendaags wetenschappelijk onderzoek. Onder wetenschappelijk onderzoek verstaan we: het stellen van een hypothese of theorie, die we vervolgens gaan bewijzen met experimenten en ervaringen. Tegenwoordig hebben we allerlei instrumenten, zoals DNA-onderzoek, microscopen en CT-scans tot onze beschikking. Daarnaast is men door eeuwen onderzoek continue theorieën aan het bijstellen geweest.

In de middeleeuwen werkte men ook met observatie, ervaring en overgeleverde kennis, maar waren de instrumenten en inzichten van nu niet beschikbaar.
Dat betekent niet dat middeleeuwers dom of onwetenschappelijk waren. Er werd veel geleerd, overgeschreven en besproken. Oude teksten uit de klassieke oudheid werden bestudeerd, recepten werden verzameld en soms zelfs bekritiseerd. In de kantlijn van manuscripten stonden opmerkingen als “lees dit” of juist “absurd”.

Afbeelding 2 - De kapitalen zijn geheimtaal [Noord-Veluws Archief] — De kapitalen zijn geheimtaal

Veel medische ideeën waren gebaseerd op de humorenleer: de gedachte dat gezondheid afhing van de balans tussen vier lichaamsvochten. Ziekte betekende dat die balans verstoord was, en behandelingen moesten het evenwicht herstellen. Vanuit dat denkkader waren veel remedies logisch. Dat zie je bijvoorbeeld terug doordat mensen werd aangeraden om bepaalde diëten te volgen.

Vagere grens

Boekjes met recepten voor zalfjes en orale medicatie hadden een wetenschappelijke basis, maar werden vaak gecombineerd met een bovennatuurlijk element, zoals bij ons boekje ook het geval is. In het Hattemse boekje staan recepten waarbij de stand van de maan belangrijk is. Zo moest tegen epilepsie een takje van een dertig jaar oude hazelaar worden geplukt tijdens wassende maan, het liefst op een vrijdag vóór zonsopgang. Daarna werd het gedroogd, vermalen tot poeder en verwerkt tot een drankje. De grens tussen wetenschap en geestelijke geneeskunde was veel vager dan nu gebruikelijk is. Uit onderzoek blijkt ook dat de middeleeuwse bevolking vaak eerst de medische opties probeerden, vóór ze overgingen tot spiritualiteit en bijgeloof. Er werd veel aan gedaan om de gemeenschap gezond te houden, waarbij ideeën over eten en drinken een grote rol speelden (vroege middeleeuwen). Het is een hardnekkige fabel dat de kerk vijandig tegenover de wetenschap stond in de middeleeuwen. Kerkelijke structuren, zoals kloostergemeenschappen, waren een bron van wetenschappelijke ontdekkingen. Overigens werd er hard gestudeerd en geleerd. Recepten en werken die uit de oudheid waren overgeleverd, werden overgeschreven. Men dacht echter ook na over die recepten. Soms werden er in de kantlijn aantekeningen geschreven zoals ‘lees dit’ of ‘absurd’. Daarnaast werd er volop nagedacht over lokale alternatieven als een of meerdere ingrediënten moeilijk te verkrijgen waren.

Kennis van geneeskrachtige planten

Afbeelding 4 -aanzicht van het receptenboekje - het is gerestaureerd [Noord-Veluws Archief] — Aanzicht van het receptenboekje – het is gerestaureerd

In het boekje staan veel toepassingen van geneeskrachtige planten. Kennis van die planten werd van generatie op generatie doorgegeven. In het boekje wordt bijvoorbeeld aangegeven dat je je littekens kunt wassen met water met korenbloemen. De littekens zullen dan vervagen en verdwijnen. Rozemarijnwater helpt tegen overmatig zweten, en groot weegbreewater helpt het stelpen van bloedende wonden. Venkelwater wordt geadviseerd tegen een slechte adem. Veel van de genoemde kruiden in het boekje worden nog steeds gebruikt als homeopathische middelen.

Sommige oplossingen voor allerlei kwalen klinken ons bizar in de oren. In de middeleeuwen was het referentiekader echter totaal anders dan vandaag de dag. Middeleeuwers waren niet dom of bijgelovig, maar de (denk)wereld verschilde als dag en nacht met die van ons. In de huidige tijd moeten we daarom moeite doen om te begrijpen dat deze oplossingen serieus bedoeld waren. Dát is het serieus bedoeld was, blijkt uit alle tijd, geld en moeite die in het opschrijven en bewaren van deze recepten is gestoken.

Wil je het receptenboekje zelf bekijken?

Je vindt het in onze vestiging in Epe, onder toegangsnummer 7001, Oud archief van de stad Hattem 1176-1795, inventarisnummer 958. De diplomatieke transcriptie van het stuk bevindt zich in de bibliotheek in de vestiging Epe, nummer 2020. Reserveer vooraf je bezoek.